شانزدهم آذر: تأملی چندباره بر دانشجویی، دانشگاه، مسئولیت، و آینده
شانزدهم آذر: تأملی چندباره بر دانشجویی، دانشگاه، مسئولیت، و آینده
موسی اکرمی
درآمد
شانزدهم آذر با نام «روز دانشجو»، همچنان فرصتی برای تأمل در بارهی نسبت دانشجو و دانشگاه با جهانی پرچالش و پرامید است. این روز گرامی همچنان یادآور کنشگری سیاسی دانشجویان و ایستادگی آنان در نخستین صف نبرد با مظاهر سیاستهای داخلی و خارجی ضد منافع ملی و بیعدالتیهای گوناگون در جامعه است. این روز فراخوانی برای هر نسل از دانشجویان است که سهم خود را در فهم جهان پیرامون و کوشش برای تغییر در راستای آیندهای از آزادی و عدالت بشناسند و به اندیشهورزی و کنشگری درخور بپردازند.
1. وضعیت جهان و ایران: بحرانها و فرصتها
جهان امروز با چالشهای بیسابقهای روبهرو است: از بحرانهای زیستمحیطی و تغییرات اقلیمی، تا نابرابریهای اقتصادی، از بیثباتیهای سیاسی تا رقابتهای فناورانه و فرهنگی. جهانی که ما امروزه در آن زندگی میکنیم هماره در تحولات گوناگون زیستمحیطی و سیاسی و اقتصادی و فرهنگی و اجتماعی و اخلاقی است که برخی از آنها بسیار بیرحم و ویرانگر جسم و روان شهروندان کشورهایند. در ایران، این تحولات با دشواریهای تاریخی، سیاسی، فرهنگی و اقتصادی ویژهای همراهاند: از انسدادهای سیاسی تا محدودیتهای ساختاری در تولید علم و فناوری، و دشواریهائی در حوزهٔ آزادیهای سیاسی و اجتماعی و فرهنگی. ولی چنین نیست که بحرانها هموار چالش باشند، بلکه فرصت نیز هشتند تا نسل نو، با توان و خلاقیت خود، مسیرهائی نو برای سیاست، علم، اخلاق، عدالت و همزیستی پایدار بیابد یا دست کم در جستوجوی آنها بکوشد.
2. نقش دانشگاهها: از آموزش تا کنشگری
دانشگاه - نهادی که باید به دانشجویان توانایی دانش و تخصص، و همچنین تفکر نقاد، پژوهش مستقل، و عمل آگاهانه بدهد - گاه با محدودیتها و تضادهای ساختاری روبهرو است. فزون بر همهی دشواریهای نهادینهی سیاسی برای همهی شهروندان، دانشگاه امروز ایران و جهان، همزمان با گسترش فناوریهای نوین و دسترسی به منابع بیپایان اطلاعات، با دشواریهائی چون تجاریسازی بیش از حد آموزش، فاصلهٔ میان علم و جامعه، و فشارهای سیاسی و اجتماعی بیشتر روبهرو است. ولی همین چالشها، زمینهای برای بازخوانی معنای راستین دانشگاه و جایگاه دانشجویان در جامعه فراهم میآورد: دانشگاه صرفاً مکانی برای انتقال دانش نیست، بلکه آزمایشگاهی برای تفکر مستقل، گفتگو، نقد و شکلدهی به آیندهٔ جامعه نیز هست.
3. وظایف دانشجویان: آموزش، مسئولیتپذیری، امیدورزی و کنشگری
دانشجو در کشورهائی چون ایران که سیاستورزی دچار بنبستهای گوناگون است نه تنها مخاطب آموزش، بلکه عامل امید و تغییر است. مسئولیت دانشجو شامل سه محور اصلی است:
الف) مسئولیت علمی و فکری
جستجوی حقیقت، آموزش راستین، و تمرین عقلانیت نقادانه. دانشجو فزون بر لزوم یادگیری درخور دروس رشتهی خود، باید توانایی پرسشگری، تحلیل دقیق و تفکر مستقل را تمرین کند، و هیچ پرسش یا ایدهای را بدون بررسی دقیق نپذیرد.
ب) مسئولیت سیاسی و اخلاقی و اجتماعی
دانشجو، با شناخت جامعه و جهان پیرامون خود، نمیتواند نسبت به نقض حقوق اساسی، بیعدالتی، فساد، نابرابری و تخریب محیط زیست بیاعتنا باشد. کنشگری هوشمندانه و اخلاقمدار، یکی از مهمترین وظایف دانشجویان آگاه است.
پ) مسئولیت فرهنگی و انسانی
حفظ و ترویج فرهنگ گفتوگو، احترام به تفاوتها، و تلاش برای ایجاد جامعهای همدل، بر پایهی عدالت و فرصت برابر، بخشی از رسالت دانشجو در دنیای پیچیدهی امروز است.
در این مسیر، دانشجو باید امید را نه همچون یک احساس صرف، بلکه همچون یک انتخاب فعال و فلسفی، با شناخت واقعیتها و ظرفیتهای موجود، در زندگی خود و جامعهٔ خود جاری سازد. امید، نیرویی است که توان مقاومت، خلاقیت و تغییر را به انسان میبخشد. دانشجوی امیدوار، میتواند هم در برابر فشارها و محدودیتها تاب بیاورد و هم در مسیر تحول اجتماعی و علمی نقش درخور بازی کند.
4. فراخوان به اندیشهورزی و کنشگری
از همان روز شانزدهم آذر 1332 همچنان 16آذر یادآور ایستادگی در برابر استبداد و بیعدالتی و هر گونه رفتار حاکمیتی خلاف منافع ملی است. ولی باید پذیرفت که این روز، بیش از یادبود، فرصتی برای تجدید تعهد به دانش، حقیقت، ا ایستادگی در برابر نقض حقوق اساسی، اخلاق، و امید است. هر دانشجو، با بهرهگیری از فرصتهای علمی، فرهنگی و اجتماعی دانشگاه، میتواند هم فریاد تحولخواهی جامعه و هم پلی میان دانش و عمل، میان تحلیل و تغییر، و میان فرد و جامعه باشد. هر چند جهانی که در آن زندگی میکنیم پیچیده و پرچالش است، ولی دانشجوبا خرد، مسئولیتپذیری و امیدورزی فعال میتواند نویددهندهی فردائی بهتر باشد.
در این روز، با فهم ژرفی از وظیفهی خود، باید فراتر از شعارها بیندیشیم و بیاموزیم؛ فراتر از انتقاد صرف عمل کنیم و بسازیم؛ و فراتر از محدودیتهای موجود، چشماندازی روشن برای دانشگاه، ایران، و جهان بسازیم. ۱۶ آذر، فرصتی است برای بازخوانی معنا و رسالت دانشجویی، و برای تأکید بر این حقیقت ساده ولی حیاتی است که دانشجوی آگاه و مسئول هم کوشندهی حفظ ارزشهای انسانی و فرهنگی و ملی است و هم کوشندهی امیدوار راه آیندهای پایدار با تحقق حقوق اساسی شهروندان.
این وبلاگی شخصی است، بهرهگیر از دو زبان پارسی و انگلیسی، برای آگاهیدِهی آکادمیایی در بارۀ کارهای ویژۀ خود من در زمینههائی از فلسفه (از فلسفۀ عام تا فلسفههای خاص) و علم (از علوم طبیعی تا علوم اجتماعی) و هنر (از شعر تا سینما) که همواره بدانها پرداختهام. آشکار است که هرگونه بهرهگیری از نوشتهها تنها با ذکر مأخذ و نام نویسنده، بهویژه با دادن نشانی آن در این وبلاگ، آزاد است.